!!!NEW!!!
Best Literature, DVDs and Teaching Material on CEE
Od
wojny trzydziestoletniej do ksiecia Eugeniusza.
Historia siedemnastowiecznej Europy naznaczona byla
dwoma wielkimi konfliktami. Jeden z nich to kon-frontacja
panstw protestanckich i katolickich. Jej kulminacja byla wojna
trzydziestoletnia (1618-1648), która ogarnela niemal
wszystkie kraje kontynentu. Drugi konflikt to wybuchajaca
wciaz na nowo wojna z Osmana-mi, którzy w drugiej polowie
stulecia zaczeli napierac z bedacych pod ich panowaniem terenów
na Balkanach dalej na zachód. Na zachodzie kontynentu
Francja pod panowaniem Ludwika XIII i Ludwika XIV próbowala
uzyskac hegemonie w Europie i dazyla do ograniczenia wplywów
habsburskich w Hiszpanii oraz w krajach niemieckich. Skutkiem
tego byly nie tylko wojny Francji z Hiszpania, ale i podboje
Francji nad Renem oraz jej sojusz z Wysoka Porta. Nowe potegi
gospodarcze, Anglia i Holandia, równiez wlaczyly sie
do dzialan wojennych. W toczonej przeciwko Hiszpanii wojnie
o niepodleglosc Niderlandów wyksztalcila sie nowa for-ma
prowadzenia dzialan wojennych opierajaca sie na przeprowadzonej
przez dynastie oranska reformie wojska, które na skutek
wprowadzenia szkoleniowego drylu stalo sie bardziej zwrotne
i wytrzymale. Wojska cesarskie, które az do poczatku
stulecia nie byly jednolicie wyposazone i werbowano je tylko
na czas trwa-nia kampanii, zostaly przeksztalcone w oplacana
stalym zoldem armie zawodowa. Z powodu chronicznych klopotów
pienieznych cesarza, finansowanie takich mas wojska zapewniali
tzw. przedsiebiorcy wojenni, jak na przyklad generalissimus
ksiaze Meklemburgii Albrecht von Wallensteinem. Traktaty pokojowe
zawarte w Osnabrück i Münster z r. 1648 zakonczyly
wojne trzydziestoletnia. Turcy Osmanscy, zupelnie inaczej
zorganizowani a takze wyposazeni w bron, do jakiej Europejczycy
nie byli przyzwyczajeni (luki refleksyjne i strzaly) od lat
szescdziesiatych [XVII w.] wznowili swoja ekspansje na Zachód
i zostali pobici 1 sierpnia 1664 r. pod Szentgotthárd
nad Rába (Mogersdorf). Jednak dopiero dwadziescia lat
pózniej osmanska ekspansja weszla w decydujaca faze,
kiedy to turecka armia pod dowództ-wem wielkiego wezyra
Kary Mustafy w lipcu 1683 r. dotarla az pod Wieden. Zagrozenie
cesarskiej rezydencji i stolicy oznaczalo niebezpieczenstwo
dla calej Europy srodkowej. Odsiecz Wiednia dokonana przez
zjed-noczone sily cesarskie, polskie i wojsk Rzeszy 12 wrzesnia
1683 r. byla zwrotem i poczatkiem tureckiego odwrotu. Na mocy
pokoju w Karlowicach, zawartego w 1699 roku po decydujacej
bitwie pod Zenta nad Cisa (1697) udalo sie odzyskac wieksza
czesc Wegier i caly Siedmiogród. Sukcesy te byly zasluga
militarnego ge-niuszu i dyplomatycznej zrecznosci ksiecia
Eugeniusza Sabaudzkiego (1663-1736), który polozyl
podwaliny pod mocarstwowa pozycje Austrii w pierwszej tercji
XVIII w.
Wiek XVIII (do 1790 r.)
Wiek XVIII byl czasem nieustannych przesuniec w europejskim
koncercie mocarstw, do momentu gdy wybuch Wielkiej Rewolucji
Francuskiej postawil wszystko pod znakiem zapytania. Chodzilo
glównie o mocarstwowa pozycje Francji, Anglii, Austrii,
Rosji i Prus. Najpierw wygasniecie hiszpanskiej linii Habsburgów
w r. 1700 stworzylo próznie wladzy w Europie i koloniach
zamorskich. W wojnie o sukcesje hiszpanska (1701-1714) Austria
i Francja zmagaly sie o pozbawione wladcy kraje. Mimo swietnych
zwyciestw wojsk cesarskich pod dowództwem ks. Eugeniusza
Sabaudzkiego, o wyniku wojny zdecydowala postawa Anglii, która
poczatkowo popierala Habsburgów, potem jednak zaczela
sie obawiac ich hegemonii w Europie i wymusila podzial dzied-zictwa
miedzy obie strony. Cesarz Karol VI otrzymal poludniowe Niderlandy
i byle hiszpanskie posiadlosci we Wloszech. Równie
brzemienne w skutki byly wydarzenia na Balkanach. Zwyciestwa
ksiecia Eugeniusza pod Petrova-radinem i Belgradem w wojnie
z Turkami w latach 1716-1718 przyniosly monarchii habsburskiej
najwiekszy wzrost terytorialny i w rezultacie pozycje mocarstwa
europejskiego. W latach 1733-1738 toczyla sie wojna o sukcesje
polska. Kolejna wojna z Turkami prowadzona w latach 1737-1739
w sojuszu z rosnaca w sile Rosja przyniosla cesarzowi Karolowi
VI utrate wiekszej czesci zdobyczy terytorialnych z 1718 r.
Daremnie cesarz próbowal poprzez sankcje pragmatyczna
zapewnic nastepstwo tronu swojej córce Marii Teresie.
Przyszlo jej bronic tronu przed niemal wszystkimi sasiadami
w wojnie o sukcesje austriacka (1740-1748). Na czele jej wrogów
stanal król pruski Fryderyk II, któremu musiala
w koncu – i byla to jedyna strata terytorialna –
odstapic Slask. Pozwolilo to Prusom uzyskac status europejskiego
mocarstwa. Kolejny konflikt miedzy Austria, wspierana przez
Rosje i Francje a Prusami to wojna siedmioletnia (1756-1763),
w wyniku której Fryderyk II potwierdzil swoje panowanie
na Slasku. Przyniosla ona równiez calkowite odwrócenie
dotychczasowego systemu sojuszy i miala wplyw na historie
powszechna: Anglia, która juz w wojnie o sukcesje hiszpanska
zdolala odsunac Francje od handlu z Ameryka, odebrala jej
teraz równiez kolo-nie w Indiach i Ameryce Pln., co
pozwolilo jej zyskac range mocarstwa swiatowego. Pod koniec
tego okresu rozegrala sie ostatnia wojna austriacko-turecka
(1788-1791), która cesarz Józef II prowadzil
w sojuszu z Rosja i w której feldmarszalkowi Laudonowi
po raz kolejny, w 1789 r. udalo sie zdobyc Belgrad.
1789-1848/49
Józef II toczyl pod koniec swego panowania kolejna
wojne z Turkami, która zakonczyla sie ponownym zajeciem
Belgradu (1789). To zwyciestwo wydawalo sie Austrii wazniejsze
niz wybuchla w tym samym roku Wielka Rewolucja Francuska.
14 lipca 1789 r. w Paryzu wzburzony tlum zdobyl Bastylie,
wiezienie panstwowe a zarazem symbol znienawidzonego panowania
króla Ludwika XVI. W kwietniu 1792 r. Francja wypowiedziala
wojne Austrii. Monarchia habsburska utworzyla pierwsza koalicje
z Prusami i Wielka Brytania. Wojna trwala do r. 1797 i zakonczyla
sie kleska sprzymierzonych. Dla Austrii oznaczalo to utrate
terytoriów na zachodzie oraz Lombardii – ale
takze pozyskanie Wenecji. Wsród francuskich generalów
w tej wojnie coraz bardziej wyróznial sie Napoleon
Bonaparte. Austria zas polegala na militarnym talencie arcyksiecia
Karola, jednego z braci cesarza Franciszka II, który
wywalczyl caly szereg zwyciestw, m.in. pod Würzburgiem
(1796). W 1799 r. doszlo do drugiej wojny Francji z koalicja,
która tworzyli przede wszystkim Austriacy i Rosjanie.
Zakonczyl ja pokój z Lunéville. Poniewaz jednak
Francja pod panowaniem Napoleona, który w 1804 r. koronowal
sie na cesarza Francu-zów, w tak wyrazny sposób
dazyla do dominacji w Europie, Austria i Rosja w 1805 r. wypowiedzialy
jej wojne po raz kolejny. Zakonczyla sie ona bitwa pod Austerlitz
(poludniowe Morawy) oraz pokojem w Preszburgu (Bratyslawie).
Austria musiala oddac Tyrol Bawarii, sprzymierzonej z Francja.
W 1806 r. cesarz Franciszek II abdykowal jako cesarz Rzeszy
Rzymskiej Narodu Niemieckiego i panowal odtad jako Franciszek
I, cesarz Austrii. W 1809 r. monarchia habsburska samotnie
wyruszyla przeciwko Francji. Mimo, ze konflikt z Francja trwal
juz od wielu lat, ofiarnosc Austrii zdawala sie bezgraniczna.
Rozprzestrzenialy sie nastroje patriotyczne. Tylko jednym
ze swiadectw tego bylo wystawienie obrony krajowej (Landwehr).
W kampanii trwajacej od kwietnia do lipca arcyksiaze Karol
zwyciezyl w bitwie pod Aspern (21./22. maja 1809), przegral
jednak decydujaca bitwe pod Wagram (5./6. lipca 1809). W pokoju
z Schönbrunn Austria po raz kolejny poniosla dotkliwe
straty terytorialne. [W wojnie 1809 roku uczestniczyla takze
armia Ksiestwa Warszawskiego pod wodza ks. Józefa Poniatowskiego,
która odniosla m.in. zwyciestwo nad Austriakami pod
Raszynem (19 IV 1809). W pokoju w Schönbrunn do Ksiestwa
przylaczona zostala tzw. Nowa Galicja z Krakowem, Radomiem
i Lublinem.] Czescia wojny chodzi Pani o wojne w Ksiestwie
Warszawskim? BD] Niemniej monarchia habsburska przylaczyla
sie w 1813 r. do kolejnej antyfrancuskiej koalicji z Rosja,
Prusami, Szwecja i Wielka Brytania. Decydujaca okazala sie
„bitwa narodów” pod Lipskiem (16 i 19 pazdziernika
1813 r.). Pod koniec marca 1814 r. alianci wkroczyli do Paryza.
Napoleon abdykowal. Trwajacy od listopada 1814 do czerwca
1815 r. kongres wiedenski sluzyl ustaleniu nowego ladu europejskie-go.
Próba powrotu Napoleona, zakonczona jego kleska pod
Waterloo i deportacja francuskiego cesarza, byla jedynie krótkim
intermezzo. 20 listopada 1815 r. podpisano drugi pokój
paryski. Jednak zaledwie kilka lat po kongresie wiedenskim
ruchy rewolucyjne przysporzyly trosk wladcom wielu eu-ropejskich
krajów. Ich przyczyna byly glebokie problemy spoleczne
i narodowosciowe. 13 marca 1848 r. równiez w Cesarstwie
Austriackim wybuchla rewolucja. W Pradze ruch rewolucyjny
zostal krwawo stlumiony. W Wiedniu powstancom udalo sie zmusic
stacjonujace w miescie oddzialy cesarsko-kró-lewskie
od odwrotu. Dopiero w pazdzierniku feldmarszalek ks. Windischgrätz
i ban Chorwacji feldmarszalek hr. Josip Jelacic zdolali wielkim
militarnym wysilkiem odbic stolice cesarska. Natomiast na
Wegrzech i we Wloszech sytuacja zaostrzala sie.
Od biedermeieru do wojny roku 1866
Zaledwie kilka lat po Kongresie Wiedenskim z 1814/15 r. w
wielu europejskich krajach zaczely pojawiac sie ruchy rewolucyjne.
Ich przyczyna byly glebokie problemy spoleczne i narodowosciowe.
Przez cale dziesieciolecia Austria uwazana byla za „policjanta
Europy”. Równiez wewnatrz kraju liberalne nurty
byly tlumione. 13 marca 1848 r. w wielu czesciach Cesarstwa
Austriackiego wybuchla rewolucja: w Pradze, Wiedniu, na Wegrzech
oraz w Królestwie Lombardii i Wenecji. W prowincjach
wloskich sasiednie Królestwo Sardynii interweniowalo,
opowiadajac sie po stronie powstanców. Feldmarszalek
Radetzky po krótkiej kampanii pokonal Sardynie, która
jednak rok pózniej ponownie rozpoczela wojne i zostala
ponownie pokonana w bit-wach pod Mortara i Novara. Wenecja
poddala sie dopiero 24 sierpnia 1849 r. Najtrudniejsza byla
sytuacja na Wegrzech: w grudniu 1848 r. Madziarzy proklamowali
niepodleglosc od Aus-trii i udalo sie ich pokonac dopiero
3 pazdziernika 1849 r. z pomoca Rosjan. W Wiedniu, gdzie najpierw
w marcu, a nastepnie w pazdzierniku 1848 roku doszlo do rewolucji,
powstancom udalo sie poczatkowo zmusic stacjonujace w miescie
oddzialy cesarsko-królewskie do odwrotu. Dopiero w
ostatniej dekadzie pazdziernika feldmarszalek ks. Windischgrätz
i ban Chorwacji feldmarszalek Josip Jelacic zdolali wielkim
militarnym wysilkiem odbic cesarska siedzibe. W scislym zwiazku
z beznadziejna sytuacja Habsburgów pod koniec 1848
r. pozostawala zmiana na tronie. 2 grudnia ustapil dotychczasowy
cesarz Ferdynand I, przekazujac wladze swojemu bratankowi
Franciszkowi Józefowi I. Mlody cesarz próbowal
zrazu nadal uzywac armii austriackiej jako europejskich sil
porzadkowych. Skonczylo sie to w 1859 r. W wojnie z Królestwem
Piemontu i Sardynii, wspieranym przez cesarza Francji Napoleona
III, austriacka armia zostala pokonana pod Magenta i Solferino
(czerwiec 1859). Monarchia Habsburska utracila Lombardie.
W roku 1864 Austria wyruszyla u boku Prus na wojne z Dania.
Jej stawka byly niemieckojezyczne ksiestwa Szlezwik i Holsztyn
pozostajace pod dunska administracja. Austriakom dowodzonym
przez feldmarszalka Gablenza udalo sie odniesc sukcesy militarne
pod Oeversee i Veile. W 1865 r. Austria zajela Holsztyn a
Prusy anektowaly Szlezwik. Zdobycz podzielila zwyciezców.
Jednak przyczyna konfliktów byla o wiele glebsza. 8
kwietnia 1866 r. Prusy zawiazaly z Królestwem Wloch
sojusz przeciwko Austrii. Austriacka armia poludniowa dowodzona
przez arcyks. Albrechta zwyciezyla 24 czerwca 1866 r. pod
Custozza (na poludnie od jeziora Garda), jednak decydujace
bitwy rozegraly sie na pólnocy. Po szeregu niepomyslnie
dla Austrii zakonczonych potyczek, 3 lipca 1866 r. pod Sadowa
(kolo Hradca Kralové, na wschód od Pragi) odbyla
sie decydujaca bitwa. Aus-triacka armia pólnocna pod
dowództwem generala Benedeka poniosla dotkliwa kleske.
22 sierpnia 1866 r. podpisano pokój w Pradze, który
zakonczyl wojne. Austria wystapila ze Zwiazku Niemieckiego.
Franciszka Józefa i Sarajewo (1867-1914)
Konsekwencja kleski Austrii w wojnie z Prusami w 1866 r. bylo
to, ze Monarchia Habsburska utracila wplyw na polityke krajów
niemieckich. Tym wazniejsze stalo sie wiec nadanie monarchii
trwalej struktury politycz-nej. Najwiekszym problemem byly
Wegry. Po rewolucji 1848/49 r. kraje nalezace do korony wegierskiej
czyli Wegry, Slowacja, Chorwacja i Siedmiogród utracily
czesc swoich swobód i zostaly poddane surowej kontroli
cywilnej i wojskowej. Bylo to jednak rozwiazanie tymczasowe.
Po dlugotrwalych negocjacjach ustalono w 1867 r. tzw. Ausgleich,
uklad, w którym na nowo okreslono stosunek krajów
korony wegierskiej do reszty monarchii. Monarchia Habsburska
zostala podzielona na dwie czesci: austriacka, tzw. Przedlitawia
(Cisleit-hanien) i wegierska, tzw. Zalitawia (Transleithanien).
Kazda czesc miala miec wlasny rzad i parlament. Od 1867 r.
wspólna miala byc polityka zagraniczna, finanse i obronnosc.
Tylko te trzy ministerstwa byly wspólne dla obu czesci
Monarchii. Dualizm mial daleko idace skutki dla wojskowosci.
Odtad istniala wspólna cesarska i królewska
armia oraz wspólna cesarska i królewska marynarka
wojenna. Prócz tego w czesci wegierskiej utworzono
jednostki królewsko-wegierskich honwedów a w
czesci austriackiej cesarsko-królewska landwere. Okres
pokoju trwajacy od 1867 do 1914 r. przerwany zostal przez
jedno tylko wieksze wydarzenie militarne, które przeszlo
do historii Austrii jako okupacja z r. 1878. Oddzialy austro-wegierskie
zajely wówczas odd-zielone od Imperium Osmanskiego
prowincje Bosnie i Herzegowine. W 1908 r. okupacja przeobrazila
sie w aneksje. Poza tym Austro-Wegry angazowaly sie w polityczne
zmagania na kontynencie nie bezposrednio, ale poprzez uczestnictwo
w sojuszu zawiazanym najpierw w 1879 r. z Rzesza Niemiecka
a w 1882 rozszer-zonym o Wlochy (Trójprzymierze). Po
1908 r. Austro-Wegry coraz bardziej angazowaly sie w antagonizmy
balkanskie. Po kilkudziesieciu latach stalo sie jasne, ze
dualizm z r. 1867 nie jest zupelnie zadowalajacym rozwiazaniem
dla Monarchii Habsburskiej i ze uwzglednienie zadan jedenastu
duzych narodowosci Monarchii Habsburskiej wymagaloby kolejnej
i radykalnej przebudowy struktury Monarchii. Nadzieje na powodzenie
tych planów wiazaly sie przede wszystkim z nastepca
tronu, arcyksieciem Franciszkiem Ferdynandem. Nie otrzymal
on wprawdzie od cesarza zadnych uprawnien politycznych, ale
przeznaczono dla niego zadania militarne a w razie wojny mial
byc glównodowodzacym wojsk austro-wegierskich. Nastepca
tronu zostal zamordowany przez Serbskich nacjonalistów
w Sarajewie, w niedziele 28 czerwca 1914 r. a razem z nim
jego zona Zofia.
Pierwsza wojna swiatowa i koniec Monarchii Habsburskiej
Dla Austro-Wegier zamordowanie arcyksiecia Franciszka Ferdynanda
i jego zony Zofii w Sarajewie byla wylaczna wina Serbii, która
miala za to zaplacic podporzadkowaniem. Austro-Wegry postawily
ultimatum. Serbia oglosila mobilizacje i otrzymala poparcie
Rosji. Tym samym lokalna wojna przeobrazila sie w wojne sojuszy,
w która pod koniec lipca 1914 zaangazowane byly po
jednej stronie Austro-Wegry, Rzesza Nie-miecka i (od pazdzienika
1914) Imperium Osmanskie (panstwa centralne) a po drugiej
stronie Serbia, Rosja i jej sojusznicy, Francja i Wielka Brytania
(Ententa). Austro-Wegry walczyly przede wszystkim na Balkanach
i w Galicji. W tym czasie Rzesza Niemiecka próbowala
pokonac Francje. Autro-Wegry poniosly porazke w Serbii i w
Galicji, podobnie jak Rzesza Nie-miecka na Zachodzie. Juz
pod koniec 1914 r. Niemcy i Austria musialy uzyc calej swej
sily by przeciwstawic sie wojskom rosyjskim. Dopiero po ofensywie
tarnowsko-gorlickiej z maja 1915 r. niebezpieczenstwo na wschodzie
zostalo zazegnane. Jednak jeszcze w tym samym miesiacu Wlochy
wypowiedzialy wojne Mo-narchii Habsburskiej. Mimo trudnosci
Austro-Wegry i Rzesza Niemiecka, do których jako jesienia
1915 r. przylaczyla sie jako sojusznik Bulgaria, odnosily
sukcesy militarne. Na poczatku 1916 r. kleske poniosla austriacka
ofensywa idaca z poludniowego Tyrolu na Wlochy i az do konca
1917 r. toczyly sie jedna po drugiej wyniszczajace bitwy w
dolinie Isonzo. Na wschodzie udalo sie zneutralizowac zagrozenie
stwarzane przez armie rosyjska, a Wielka Rewolucja Pazdziernikowa
z 1917 r. przyniosla zawieszenie broni i zawarcie pokoju w
Brzesciu Litewskim. Udalo sie równiez pokonac Rumunie,
która we wrzesniu 1916 r. wypowiedziala wojne panstwom
centralnym. Równiez w walce w Wlochami udalo sie doprowadzic
do wielkiego militarnego sukcesu: na przelomie pazdziernika
i listopada 1917 roku wojska niemieckie i austriackie rozpoczely
natarcie i zwyciezyly w bitwie pod Caporetto (12. bitwa nad
Isonzo). Jednak kwestie militarne przeslonily problemy wewnetrzne
Rzeszy Niemieckiej, a równiez w Austrii stawala sie
coraz bardziej napieta. Kryzys zaopatrzeniowy przybral w 1917
r. katastrofalne rozmiary. Austro-Wegrom, jeszcze w czasie
pokoju zmagajacym sie z problemami narodowosciowymi, grozil
rozpad. Po smierci cesarza Franciszka Józefa w listopadzie
1916 r. jego nastepca zostal Karol I, który intensywnie
zabiegal o zawarcie pokoju, nie odnoszac jednak sukcesu. W
1918 r. zaczely szerzyc sie strajki i bunty. Austro-Wegry
próbowaly doprowadzic do rozstrzygniecia militarnego
rozpoczynajac 15 czerwca 1918 r. ostatnia ofensywe. Ofensywa
nad Piawa przyniosla kleske Austro-Wegier. Jesienia 1918 r.
rozpoczal sie rozpad Monarchii Habsburskiej i jej armii. 3
listopada 1918 r. Austro-Wegry podpisaly w Villa Giusti w
poblizu Padwy zawieszenie broni. W momencie zakonczenia pierwszej
wojny swiatowej Monarchia Habsburska byla juz podzielona na
kraje suk-cesyjne. Zmienilo sie oblicze Europy.
back
to top
|
